Animus pierwotnie (łac.) oznacza ducha, intelekt lub serce. Jest utożsamiany z umysłem, ale oznacza również odwagę, żywotność i wolę. Podobieństwo do słowa „animusz” nie jest przypadkowe i wskazuje na połączenia znaczeń z energią i męstwem.
Animus to jednak przede wszystkim męski archetyp w kobiecej psychice – idealny obraz mężczyzny wyłaniający się z nieświadomości kobiety, który w snach objawia się jako bohater, przewodnik albo idealny kochanek. Jest gotowym konstruktem męskości, który tylko czeka na swoją projekcję na żywych osobach.
W czasach pogłębionego dyskursu na temat „nowej i starej męskości” my, jako autorki projektu Animus: Tamara Pieńko i Alicja Długołęcka, wybrałyśmy drogę mniej uczęszczaną. Projekt Animus powstał „z miłości do męskości”, męskości autentycznej, jednocześnie nieoczekiwanej i nie do końca opisywalnej, bo odkrywanej w żywym doświadczaniu samego siebie. Ja wybrałam ścieżkę wyznaczaną przez rytmy spotkania i wypowiadanych słów, a Tamara tę, która sprzyjała szkicowaniu męskości światłem. W ten sposób stworzyłyśmy mieniący się wieloma odcieniami światła i znaczeń patchwork męskości.
„Doświadczyć źródłowo drugiego człowieka to spotkać go” – pisał Józef Tischner w swoim słynnym eseju Fenomenologia spotkania. Ten rodzaj antysolipsystycznej intuicji podpowiada, że najbardziej sensownym sposobem dotarcia do nieodgadnionej rzeczywistości, jaką jest drugi człowiek, jest spotkanie z nim. Nie zaprowadzi tam ani analiza psychologiczna, ani odkrywanie kulturowych kontekstów, a tym bardziej jakiegoś rodzaju metodologia, w której „Inny” traktowany jest jako przedmiot, o którym chcemy uzyskać wiedzę uznaną za pewną. Zrezygnowałyśmy więc z opierania się na teoretycznych opisach tradycyjnej lub progresywnej męskości, zawiesiłyśmy swoje dotychczasowe doświadczenia oraz myślenie dyskursywne i podjęłyśmy się próby stworzenia pola doświadczania tego aspektu fenomenologicznie – poprzez spotkanie w relacji Ja–Ty. Uznałyśmy, że tylko takie postrzeganie męskości, które jej nie zawłaszczy i przyjmie drugiego takim, jakim jest, w pełni afirmując całość jego bytu, może stać się doświadczaniem Animusa w pełni, z miłością.
W filozofii spotkania (Martin Buber, Józef Tischner, Emmanuel Levinas) relacja Ja–Ty jest zdarzeniem, które może nagle się pojawić i tak samo nagle zniknąć. Stwarzając możliwość spotkania, mogą pojawiać się chwile, w których stajemy naprzeciw obecności drugiego człowieka i możemy z nim współbytować. Nie wynika to jednak z określonych założeń, postanowień czy jakiejś metodyki – ta współobecność raczej się nam przytrafia.
Tego typu zdarzenia wytrącają nas z zastanego postrzegania świata i otwierają na dostrzeganie tego, co nie było przewidziane ani oczekiwane. Tylko w tej nieodgadnionej przestrzeni może wyłaniać się życiodajny sens spotkania.
Z ogromną wdzięcznością myślimy o wszystkich Mężczyznach, którzy nam zaufali i wspólnie z nami stwarzali animusową współobecność.
Tadeusz Rolke, Dariusz Bugalski, Dawid Feder, Piotr Trojan, Bruno,
Marcel Bird Wieteska, Tadeusz, Bartosz Topa, Krzysztof Włodarczyk, Jacek Mańka,
Darek Załuski, Kuba, Jakub Kazimierz Sowa, Nik, Darek Zboina,
Sebastian, Piotr Pietucha, Patryk Dudek, Leszek, Piotr Świniarski,
Andrzej Saramonowicz, Marcin Brzeziński, Zbigniew Lew-Starowicz, Tomasz, Robert Bondara
Inspiracją do rozmów, które prowadziłam, była filozofia dialogu Martina Bubera, która kieruje w stronę spotkań opartych na założeniu, że stajemy w nich naprzeciw czegoś radykalnie innego od nas, niesprowadzalnego do czegoś, co może podlegać mentalnemu zawłaszczeniu. Nie może, ponieważ nie jest przedmiotem naszego poznania ani odpowiedzią na nasze potrzeby, nawet te ze snów. W takim podejściu męskość nigdy nie może być w pełni uchwycona jako aspekt obecności drugiego człowieka w świecie. Może być jednak doświadczana. Moim zadaniem było więc rejestrowanie przed spotkaniem z Tamarą narracyjnie przebogatych męskich krajobrazów emocjonalnych, które chwilę potem stanowiły punkt wyjścia do zapisów Tamary w obrazie.
Męska energia, czymkolwiek jest, jest raczej solarna, kojarzona w większości kultur z jasnością, wyrazistym konturem, twardością struktur zastygłej lawy, ogniem i Słońcem. Animus Tamary Pieńko jest otulony cieniem, wyłania się z półmroków jako zarys konturu, który zapowiada coś nieoczekiwanego i nieoczywistego. Jest podmiotem uważnego spojrzenia z dystansu, na tyle bliskiego, żeby go zobaczyć, i na tyle odległego, żeby go nadmiarowo nie ukonkretnić i nie spłoszyć. Umożliwia mu zaistnieć w tworzeniu swojej niepowtarzalnej historii.
I tak się stał Animus – zapis chwili doświadczania męskości w spotkaniach z Mężczyznami. Może to dowody w sprawie, a może rejestracja zmian albo zatrzymanie do refleksji, a może najprościej to… urealniona współobecność? Taka, jaka JEST.
Alicja Długołęcka
